-
ADC a publiká un seri di 16 artikulo di e diferente parti di e trabou di ADC.
-
1. Kiko e ta nifiká pa nos?
Nos bida i pues nos salú ta e bien di mas grandi ku nos ta poseé. EXTRA ta konsiente di e balor grandi aki di salú di hende i komo tal nos ta dediká kada otro siman un página kompleto na temanan ku ta toka nos salú. Konsiderando e akohida ku e tema aki a haña serka nos lesadónan, EXTRA a disidí pa subi e frekuensha na un página kompleto tur siman riba djaweps. Nos a haña nos laboratorio nashonal dispuesto pa enkargá su mes ku e página aki pa informá i eduká nos pueblo ampliamente i detayadamente riba tur aspekto ku ta toka salubridat públiko. Nos laboratorio nashonal ta un instituto di gobièrnu sentral ku ta eksistí kaba pa kasi 90 aña i tin komo tarea aportá na salubridat públiko en general, kuido preventivo di salú, kuido médiko i investigashon hudisial den nos pais.
E posishon di nos laboratorio nashonal den nos komunidat ta unu hopi palpabel.
E tei pa protehá salubridat públiko i garantisá un kalidat haltu den nos salú públiko konstantemente. Ademas, nos laboratorio nashonal tei pa kontribuí na salú i kuido Soshal di nos komunidat. E tareanan prinsipal di nos laboratorio nashonal ta bini for di e responsabilidatnan di nos Gobièrnu Sentral den kuadro di siguridat riba e tereno di Salubridat Públiko komo tambe Órden Públiko i Seguridat. I pa e motibu aki nan ta e instrumentonan tékniko di análisis mas importante ku ta wòrdu implementá.
Tin diferente tipo di laboratorio. Por ehèmpel tin laboratorio pa salú públiko, pa hospital, industrial, hudisial i laboratorio komersial.
Ta bon pa enfatisá ku nos laboratorio nashonal tin tur e disiplina nan aki den kas.
Den pasado nos laboratorio nashonal, pa medio di su infrastruktura i e hecho ku e ta práktika e normanan di bon laboratorio ("Good Standards of Laboratory Practice"), a wòrdu fundá ku diferente ophetivonan.
Primeramente e ta un instrumento pa salbaguardiá siguridat den nos salubridat públiko pa loke ta trata hende, bestia i medio ambiente.
Den nos trabou diario ta nos responsabilidat pa suministrá e servisio di salubridat Públiko ku informashonnan ku por pone nos salubridat públiko na peliger.
Por ehèmpel diagnostiká malesanan infeksioso ku ta wòrdu okashoná dor di sierto vírus o bakteria , malesanan infeksioso ku ta wòrdu okashoná dor di vírusnan ku ta bini for di bestia. Ademas, nos laboratorio nashonal ta salbaguardiá e kalidat di nos awa di bebe i kuminda.
Asina nos laboratorio nashonal ta sostené servisionan di gobièrnu pa hasi análisisnan mas den profundidat.
ADC tin e funshon tambe di Laboratorio di Referensia pa seguridat di kuminda i produktonan di konsumo. Un laboratorio di Referensia ta práktika su análisisnan segun normanan internashonalmente rekonosé. Esei ta nifiká ku instansianan mester manda nan produktonan regularmente ADC pa analisá. Ta bon pa menshoná ku instansianan tin e deber pa laga analisá nan produkto dor di un laboratorio di referensha pa asina garantisá kalidat independiente di nan produkto.
Den e kuadro di protekshon di e konsumidó, kuminda i produktonan di alimentashon, komersio rònt mundu mas i mas ta wòrdu mará pa medio di leinan legislativo, na instrukshonnan pa ku salú. Pues, "Good Standards Of Laboratory Practice" i tambe e hecho di tin un "Central Reference Laboratory" ta forma un parti supstansial di esaki. E posibilidatnan ,ku pa motibu di su nivel i kalidat, ta wòrdu brinda riba e tereno aki pa nos laboratorio nashonal tabata determinante pa outoridatnan Oropeo disidí pa pone Antia riba e lista di paisnan ku ta bini na remarke pa haña un pèrmit pa eksportashon di piská i produktonan di piská komo tambe lechi i produktonan di lechi pa Unidat Oropeo.
E pèrdida di e posishon komo "Central Reference Laboratory" lo ta unu desastroso pa nos desaroyo di ekonomia.
Riba tereno di hustisia tambe nos laboratorio nashonal ta hunga un ròl prominente.
Aki e por hasi tèstnan di narkótika, outopsia i análisis di DNA.
E instrumento ku sigur nos ta resaltá riba dje ta e tereno di kuido médiko.
Manera nos a informá kaba, nos laboratorio nashonal ta garantisá resultadonan di kalidat haltu. P'esei regularmente riba nivel internashonal ta evaluá kalidat di nos análisisnan.
Nos laboratorio nashonal ta un laboratorio ku ta hasi análisis riba tereno klíniko i poliklíniko den kuido di pashènt. Esaki ta nifiká ku nos ta risibí material di pashènt interná den hospital i pashèntnan ku a bishita un dòkter di kas o un spesialista.
E kuido preventivo di nos salú ta un punto kardinal den nos mishon. Ku un tim amplio di profeshonal ku ta traha diariamente na nos bienestar. Tantu nos komo yu di tera i tambe e estranhero, por konta ku nos laboratorio nashonal. E tèstnan pa salú públiko ku nan ta hasi diariamente ta hopi biaha kompleho i kostoso.
En kambio, mayoria di e otro tèstnan rutinario ku ta wòrdu práktika commercialmente ta mas lukrativo.
Pues nos pais tin un laboratorio nashonal ku ta duna servisio riba kímika klíniko, toksikologia, mikrobiologia, patologia.
Den e siguiente edishonnan nos lo amplia riba kada un di e specialismonan aki, pa nos komunidat por hanja un miho bista riba funshonamentu di nos laboratorio Nashonal i kiko e ta nifiká pa nos pais.
-
2. Awa di bon kalidat
Nos tur tin derecho riba konsumo di awa di bon kalidat. Esaki ta nifiká ku e awa ku nos ta bebe tur dia no mester forma un peliger pa nos salubridat públiko. Awa ta di gran importansia pa kurpa di hende. Kurpa di hende ta konsistí pa kasi 70% di awa, di kual sanger tin sigur e mayor parti. Awa ta wòrdu transportá den hinter kurpa humano pa asina sostené diferente funshon físiko di e kurpa. Banda di esei awa ta regulá temperatura, purifiká e kurpa di restunan kímiko i e ta transportá oksígeno pa diferente órganonan. Pues awa ta un di e fuentenan di mas importante pa nos bida. Awa di bebe meskos ku tur otro líkido ta kontené un kantidat chikí di bakteria. Hopi di e bakteria nan aki no ta forma niun peliger pa salú di e konsumidó. Hopi biaha kompanianan ku ta produsí awa ta pone un mínimo di kloro aden pa asina prevení bakteria pa multipliká nan mes den awa. Kòrda ku awa tambe tin ku pasa den tur e pipanan rondó di nos isla. Awa ta kontené tambe un kantidat chikí di mineral.
Tin diferente problema ku por peligrá e kalidat di nos awa. Indikadónan fekal ta ser uzá pa tèst e kalidat di awa na un manera mikrobiologiko. Den e kaso aki nos ta papia di tèst pa bakteria koliforme, enterococcen i E.coli. Awa pa konsumo humano no tin mag di tin niun organismo indikadó. Organismo indikadó ta indiká presensia di bakteria ku normalmente ta biba den tripa di hende i bestia. Si esaki ta presente den awa di bebe e ta indiká ku nos awa posiblemente ta kontaminá ku bakteria ku por hasi hende malu. Tambe tin bakteria ku por krese den e pipanan di awa por ehèmpel Legionella. Legionella por okashoná malesa serio si inhalá un kantidat haltu di dje.
Ta responsabilidat di nos gobièrnu pa garantisá un bon kalidat di awa di bebe pa nos komunidat. Ta hopi importante pa instansianan konserní (GGD) kontrolá kalidat di nos awa diariamente. Nos laboratorio nashonal ta sostené e instansianan aki dor di analisá e awanan riba presensia di mikro-organismonan.
Un di e tareanan di nos laboratorio nashonal den nos salu públiko ta pa garantisá un bon kalidat di awa. Manera nos a menshoná kaba nos laboratorio nashonal tei pa protehá i garantisá un kalidat haltu di nos salu públiko.
ADC ta ofresé un trabou di kalidat haltu i profeshonal riba e tereno aki i ta hasi uzo di aparatonan sofistiká. Banda di esei e desaroyonan riba e tereno di awa ta keda registrá i kontrolá konstantemente. Asina nos laboratorio nashonal ta duna un kontribushon importante den kontròl di kalidat mikrobiologiko di nos awa di bebe. Mester enfatisá ku nos laboratorio nashonal no ta analisá solamente awa di bebe pero tambe awa di diálisis, pisina, pos i laman. Por sierto ku nos ta kontrolá awa produsí dor di hotèlnan lokal tambe.
Nos laboratorio nashonal por analisá tur tipo di awa i tur tipo di mikro -organismo segun e normanan vigente ta indiká.
Tur pais ta purba protehá e kalidat di nan awa ku di normanan lokal. Den e normanan aki ta preskribí kiko tin mag di ta presente den awa i e kantidat. Ta tene kuenta ku diferente aspekto pa loke ta trata salu públiko. Den kuminsamentu di aña gobièrnu a pasa un lei ku tur instansia ku ta produsí awa, mester kontrolá e kalidat di e awa riba un base diario. Aki ta trata di kalidat kímiko i mikrobiologiko
Na Antia nos tin un lei di awa ku a drenta na vigor na aña 2005. Asina gobièrnu ta salbaguardiá legalmente e kalidat di nos awa di bebe.
Pues nos laboratorio nashonal ta ofresé tur análisis mikrobiologiko di awa segun normanan vigente. Kalidat mikrobiologiko di awa ta nifiká ku por detektá tur mikro organismo ku ta forma peliger pa nos salu públiko. Banda di esaki a start ku e proseso pa un laboratorio kímiko di awa. Kalidat kímiko ta nifiká ku ta detektá supstansianan kímiko den awa segun normanan stipulá dor di gobièrnu. Nos ta spera ku den futuro serkano nos por ofresé e servisio aki.
Pues ADC ta yuda hasi posibel pa e konsumo di awa di bon kalidat por ser realisá.
-
3. Trabounan diario den Klínika Kímiko
Den nos promé edishon nos a menshoná ku nos laboratorio nashonal tin diferente disiplina. Un di e disiplinanan aki ta ubiká den e asina yama laboratorio sentral. Manera nos a splika anteriormente nos laboratorio nashonal tin filialnan na Boneiru i St. Maarten ku tambe ta parti di nos laboratorio sentral.
E laboratorio sentral di ADC tin diferente ophetivo. E meta prinsipal ta análisis di un índole klínika kímiko, hematològia, immunològia i tòksikologia. Tur esakinan pa instanshanan di salù, pa dòkternan di kas i pa spesialistanan. E laboratorio sentral ta duna tambe konseho na médikonan i ta diagnostiká tratamentu di pashèntnan. Un otro ophetivo di e departamentu aki ta investigashon den kuadro di salubridat públiko di nos pais. I por último, e ta manehá suministro di konseho diabétis i trombòsis den salubridat públiko.
E departamentu sentral di e laboratorio klínika kímiko su kontakto ku públiko ta e lugánan kaminda pashèntnan por bai prek. Pa loke ta trata Kòrsou nan ta situá na Vredenberg, Roodeweg, Montagne Rey, Sta. Rosa, Suffisant, Rio Canario, Schonegevelstraat, Barber, i un prek mobil. Na Boneiru nan ta situá na Antriol i na kaya J.D Vitte, Playa. Na St. Maarten nan ta situá na welgelegen road, Cayhill den edifisio di St. Maarten Medical Center.
Den e sentronan di prek pashèntnan por tuma sanger, entrega material humano i haña informashon tokante nos servisionan. Material humano den e kaso aki no ta solamente sanger sino tambe urina i otro líkidonan di e kurpa humano.
Prekmentu di sanger ta wòrdu hasí dor di analistanan médiko i kolaboradornan enkargá spesífikamente ku trabounan di prek. Esaki bou di supervishon di hefe di e departamentu. Nos ta prek sanger na e manera korekto, na e momentu korekto i den un ambiente adekuá. E analistanan ta prek e pashènt konforme e petishon riba e formulario di e pashènt. E pashènt mester ser informá korektamente di prekmentu di sanger i e análisisnan ku lo ser hasi.
E departamentu klínika kímiko tin tambe banda di e sentronan di prek un laboratorio general ku ta hasi trabounan kímika general i hematologia.
E departamentu di kímika klíniko ta analisá material humano tur dia.
Un pashènt ta bin nos laboratorio nashonal pa hasi tèst riba instrukshon di su dòkter. Tantu e pashènt komo e dòkter ke sa kiko ta e kousa ku e pashènt ta sinti malu. Portá ku e pashènt ta wòrdu trata pa un malesa i su dòkter ke sa si e tratamentu a duna resultado. Òf kisas bo a puntra bo dòkter si bo ta kore riesgo pa haña un sierto malesa. Den e kaso ei ta bon pa tuma medidanan preventivo.
E análisisnan ku nos laboratorio nashonal ta ofresé ta determiná o ekskluí posibilidat di sierto malesa. Tambe nan ta sigui trayekto di un malesa, ta determiná éksito di un tratamentu i ta yuda prevení pa e malesa empeorá.
A base di e promé investigashonnan un dòkter di kas por disidí si tin ku hasi tèstnan adishonal. Den promé instante ta wak si por ekskluí infekshon, anemia di sanger, diabétis i malesa di glándula tiroide (schildklier). Ta bon pa menshoná ku liderazgo di e laboratorio klíniko na ADC den su totalidat ta na enkargo di un Klíniko Kímiko. E tarea diario di e Klíniko Kímiko ta su kontribushon profeshonal i maneho di e departamentu den su totalidat. Pues e Klíniko Kímiko ta karga e responsabilidat total di laboratorio sentral. Na Boneiru i St. Maarten e ta wòrdu asistí dor di un Biokímiko ku su staf. E trabou diario di e departamentu aki ta wòrdu koordiná i ehekutá dor di profeshonalnan analítiko.
Komo ku e laboratorio di kímika klíniko ta asina amplio nos lo trata e departamentunan di immunologia i hematologia den e siguiente edishonnan.
Pues manera bo por lesa nos laboratorio nashonal ADC riba tereno kímika klíniko ta duna un servisio amplio i profeshonal.
-
4. Trabounan diario den Klínika Kímiko - Hematologia
Manera nos a menshoná anterior, awe nos ta siguí elaborá tokante di e trabounan diario den klínika kímiko. E departamentu ku nos ta bai elaborá riba dje ta hematologia.
Hematologia ta e spesialismo enkargá ku defekto den sanger, den órganonan ku ta forma sanger i den klirnan linfátiko.
E diagnóstikonan hematologico (tèstnan di sanger) ta di suma importansha den e trabou diario di un laboratorio klínika kímiko. Sanger ta konsistí di diferente sèlnan ku ta di sumo importansha pa nos kurpa. Entre otro globulo korá, globulo blanku i plachi di sanger. Globulo kòrá ta dominá den porsentahe i tin e funshon prinsipal pa transportá oksígeno pa tur e órganonan den e kurpa humano. E globulo blanku tin e funshon di eliminá tur artefaktonan ku no ta pertenesé na e kurpa i finalmente e plachinan tin e funshon di hasi e sanger diki (koha) ora ku ta nesesario.
E departamentu di hematologia ta hasi diferente análisisnan di sanger. E fasetanan mas importante di e departamentu aki ta determiná e konsentrashon di sèlnan i e diferente karakterístikanan di e sèlnan aki den sanger (globulo blanku, globulo kòrá i plachi di sanger). E trabao ta enserá prinsipalmente kontamentu di e sèlnan den sanger. For di e konteo di e sèlnan por haya informashon masha balioso tokante di e produkshon di e sèlnan den sanger. Esaki ta enserá e pronóstikonan i follow-up di malesanan di sanger manera leukemia, kanser linfátiko, diferente formanan di anemia (sanger abou) i mal produkshon di plachi den sanger.
E departamentu di hematologia ta ofresé tambe tèstnan ku ta determiná kohamentu di sanger. Ku e proseso aki un klíniko kímiko ta buska tur posibel kousa pa un mal funshonamentu di e proseso di kohamentu di sanger. Esaki portá un defisiensia di e kohamentu di sanger òf un oumentu di e kohamentu di sanger a konsekuensia di falta di un òf otro faktor koagulante òf dor di mal funshonamentu di e plachinan den sanger.
E malesa konosí di defisiensia di un òf otro faktor koagulante den sanger ta bloederziekte. Esaki ta nifiká ku e pashènt tin sangramentu (hemoragia)
Di e manera aki e departamentu di hematologia ta duna su sosten na e mundu médiko pa diagnostiká malesanan di sanger.
E laboratorio klíniko kímiko di nos laboratorio nashonal ADC ta traha efisiente i na benefisio di salubridat. Esaki sigur ta un bentaha pa nos komunidat.
-
5. Nos laboratorio nashonal studiando ku mas kalidat pa pueblo
Durante e siman ku a pasa tabatin un simposio riba "malesanan infeksioso i nan diagnóstiko di laboratorio" na Aruba. E simposio aki a wòrdu organisá dor di fundashon EDULAB Aruba. Analistanan i profeshonalnan di nos laboratorio nashonal a asistí. Komo ku ADC ta kere den desaroyo kontinuo di nos trahadónan, pa mas kalidat pa nos pueblo nos ta dediká e edishon aki na e simposio.
Diferente profeshonal a tene un presentashon entre nan dos profeshonal di ADC.
E promé presentashon tabata di Dr Robert Wever komo kímiko klíniko di Landslaboratorium Aruba. El a elaborá riba e sentido pa hasi sierto análisisnan dependiente di e síntomanan di e malesa. Den e kaso aki ta trata di e análisisnan di sedimentashon di glóbulo kòrá i proteina C- reactivo. E dos análisisnan aki por indiká un malesa infeksioso. Dr Wever a indiká ku ta dependé di e síntomanan di e malesa si un dòkter di kas o speshalista lo hasi un petishon pa e análisisnan aki na un laboratorio. E la elaborá tambe tokante e desaroyonan nobo den su disiplina.
E siguiente presentashon tabata na enkargo di Dr Willemien van Dijk ku ta traha komo Médiko Mikrobiólogo den ADC. Su presentashon tabata riba hepatítis viral. El a elaborá riba hepatítis A, B i C. "Hepatítis" manera nos a indiká anteriormente ta ser kousá pa un vírus. Dr van Dijk a mustra ku tur tres ta ser kousa pa diferente famia di vírus. Hepatítis A ta un infekshon agudo i sin síntoma. Hepatítis B por kousa kanser di igra (cirrhosis). E por presentá ku o sin síntoma . E por okashoná tambe e asina yamá hepatítis króniko. Es desir kontinuo. Hepatítis C pa 70% ta króniko. El a splika diferente método pa identifiká e diferente vírusnan aki.
Drs. Ing van den Berg ku ta traha na landslaboratorium Aruba a tene e di tres presentashon ku bai riba legionella. Legionella ta un bakteria ku nos ta haña frekuentemente den awa. E por kousa malesanan manera "pontiac fever" i un tipo di pulmonia (veteranenziekte). E ruta di transmishon di e malesanan aki normalmente ta dor inhalá formamentu di damp di awa (aerosol). Infekshon ku e bakteria aki ta dependé di e resistensha ku e kurpa humano tin i naturalmente di e kantidat di bakteria ku ta wòrdu inhalá. El a sigui elaborá riba tratamentu i análisisnan di laboratorio pa ku e bakteria Legionella. I a enfatisá e importansia pa kontrolá e bakteria legionella den awa. Na final el a duna algun splikashon di normanan internashonal vigente pa ku e bakteria aki.
Despues Dr van Dijk a duna su di dos presentashon riba e tan komentá grip di para i el pidi masha pa paisnan prepará nan mes pa e grip nobo aki. E miedu di sientífikonan ta pa e vírus di grip di para aki no kambia na un manera ekstremo ku e ta bira un vírus humano. Pasobra e ora ei por ser transmití di hende pa hende i bira un pandemia. Nos ta papia di un pandemia ora un epidemia plama i afektá mundu hinter.
E siguiente dos presentashonnan tabata trata seguridat general den salubridat. Señora Gloria Richardson ku ta enfermera di ARBO na Aruba a enfatisá ku seguridat ta responsabilidat di tur hende. Tur trahadó mester purba traha na e manera mas sigur ku ta posibel. Esaki ta enserá ku mester evaluá kada bes di nobo si e produkto, e proseso o e partisipashon di bo mes ta ser hasi ku e siguridat nesesario.
Señora Angelique Willems - Koolman funshonario di kalidat di landslaboratorium Aruba a elaborá mas aleu riba e tema aki pa loke ta trata laboratorio. Nos ku ta traha den laboratorio mester ta konsiente di e peligernan ku ta eksistí . Por ehèmpel, e peligernan di kandela, infekshon, material kímiko i físiko. Ta responsabilidat di e laboratorio pa tin tur fasilidat pa por traha ku e seguridat nesesario. Ta hopi importante tambe pa un laboratorio tin su instrukshonnan bon dokumentá pa asina prevení aksidente i pa minimalisá daño. Un otro punto ku señora Willems- Koolman a elaborá riba dje ta e hecho ku un laboratorio mester disponé di sufisiente literatura di trabou pa su trahadónan. Na final di kuenta ta tur trahadó ta responsabel pa seguridat.
Señora Rica Delamarre trahadó di higiena den Dr Horacio Oduber Hospitaal Aruba a tene un presentashon riba medidanan di isolashon i a mustra ku isolashon por prevení transmishon di bakteria i infekshon entre pashèntnan, trahadónan i ambiente. Trahadónan mester usa medidanan preventivo personal. Por ehèmpel hanskun, yas, brel di seguridat i masker. Un medida preventivo ku no mester lubidá ta higiena di man. Mester laba man despues di kada akto.
E siguiente presentashon tabata di Dr Wilmer Salazar ku ta médiko mikrobiólogo di landslaboratorium Aruba. El a trata e tópiko Dengue. Dengue ta ser transmití pa un sangura (egipti Aedes) ku ta karga e vírus. Nos konosé 4 diferente tipo di dengue. Dengue ta un malesa típiko di region di Amérika i Karibe. Algun síntoma di e dengue klásiko ta keintura, sangramentu di karni djente i doló di wesu. Dengue hemoragiko o shòk su síntomanan ta sangramentu di bo kueru. El a sigui elaborá riba análisisnan diagnóstiko di dengue. Den pasado a konstatá diferente kaso di dengue klásiko ku síntomanan di dengue hemoragiko.
Señora Sharlene Koolman -Wever hefe di servisio di malesanan kontagioso a splika riba e importansia pa raportá malesanan kontagioso. Esaki ta di importansia krusial pa ku bo koleganan na trabou i pueblo en general; ta trata pa un sentido di responsabilidat pa ku bo próhimo. El a elaborá tambe riba e tareanan prinsipal di su servisio ku ta: registrashon di e malesanan kontagioso pa por prevení i kombatí esakinan. Pues di e manera aki su servisio ta trata na manehá i kontrolá kualkier problema grandi ku surgi. Nan ta yuda tambe e personanan ku tin malesanan kontagioso.
Pa sera e simposio e organisadónan a invitá señora Drs. Ing Lyane Virginia -Cova un presentashon di biologia molekular i malesanan kontagioso. Drs Virginia -Cova ta un hóben mikro biólogo na nos laboratorio nashonal, ADC ku a speshalisá riba biologia molekular. El a splika ku biologia molekular ta sensia di DNA. DNA ta un patronchi den nos sèlnan ku ta karga tur informashon hereditario. Tur informashon ku un bo a heredá di bo mayornan. Den su disertashon el a elaborá ku tur hende tin un patronchi di DNA úniko. Esei ta nifiká ku por hasi distinshon den hende a base di nan patronchi di DNA. E la elaborá riba análisisnan molekular ku por identifiká vírus i bakteria a base di nan patronchi di DNA mas lihé ku sierto análisisnan konvenshonal. E análisisnan moderno aki tin hopi bentaha pero tambe sierto desbentaha finansiero komo ku nan ta sumamente kostoso. Su deseo ta pa den futuro nos lo por hasi mas análisisnan molekular den nos region.
Nos analistanan a haña hopi informashon nobo i balioso pa ku nan profeshon. Informashon ku nan lo usa den nan trabounan diario. Nos ta sigui kere den formashon kontinuo di nos trahadónan pa nan por keda ehersé nan trabou na un nivel haltu pa mas kalidat pa nos pashènt i nos pueblo.
Pues nos laboratorio nashonal a invertí den un partisipashon sumamente produktivo ku lo bai karga su frutanan di mas kalidat pa nos komunidat.
Un danki di kurason ta bai na nos koleganan di Aruba ku a hasi un trabou profeshonal, perfekto i a fungi komo anfitrion ku gran amabilidat i kariño.
-
6. Alergia i malesanan outo inmune
Nos a splika anteriormente ku e departamentu ku yama Laboratorio Sentral, ta hopi grandi i ta kontené un kantidat di disiplina. Pa loke ta trata e departamento aki, anteriormente nos a elaborá riba kímika klínika i hematologia (siensia di sanger). Den e edishon di awe nos ta bai profundisá den e disiplina ku nos ta yama imunologia. Imunologia ta e mekanismo di defensa ku e kurpa humano tin pa protehá su mes kontra tur mikro organismonan i supstansianan ku no ta pertenesé na e kurpa humano.
Nos tur ta na altura ku un baby por haña reakshonnan alérgiko pa ku lechi di baka. Tin adultonan tambe ku ta haña awa den wowo i iritashon di kueru si nan traha den un ambiente ku hopi stof. Otronan por desaroyá reakshonnan alérgiko pa supstansianan di flor o mata ku ta den aire (na hulandes pollen).
Kiko ta alergia?
Nos ta papia di un alergia ora e mekanismo di defensa di e kurpa kuminsá traha e asina yamá antikurpa kontra di sierto kousante di e alergia. E kousantenan nos ta yama alergeno. E ora ei nos ta papia di hipersensibilidat pa ku un alergeno. Despues di tin un kontakto ku un alergeno e kurpa ta traha histamina. Histamina ta un proteina ku ta okashoná reakshonnan alérgiko manera grawatashi, wowo kòrá, nanishi ku ta kore, doló di kabes i iritashon di kueru. Dor di e reakshonnan alèrgiko aki sierto antikurpanan manera Inmunoglobulina E (IgE) ta wòrdu formá den sanger. Inmunoglobulina E ( IgE ) ta responsabel pa reakshonnan alèrgiko di e kurpa humano. E kantidat di IgE aki ta ser detektá ku sierto tèst den nos laboratorio sentral i ta duna e dòkter o spesialista un indikashon si e pashènt tin un reakshon alèrgiko. Ta importante pa informá e pashènt ta kua produktonan e mester evitá. P'esei aki den nos laboratorio nashonal nos ta tèst e sanger di e pashènt ku diferente meskla di alergeno. E mesklanan aki ta konsistí pues di alergeno manera lechi, stof di kas, pinda, piska, proteina i supstansia nan di flor i mata den aire (pollen). Malesanan outo inmune ta ser analisá den e departamentu imunologia. Malesanan outo inmune ta nifiká ku e mekanismo di defensa di kurpa ta ataka partinan saludabel di su mes kurpa en bes di protehá nan. Esaki ta nifiká ku e mekanismo di defensa ta traha antikurpanan ku por ataka sèlnan di sierto órganonan spesífiko. E por ataka tambe otro sèlnan ku normalmente ta presente den nos kurpa. E kousanan di malesanan outo inmune hopi biaha no ta konosí i probablemente nan ta resultado di diferente sirkunstansia. Por ehèmpel predisposishon genétiko, infekshon viral i sensitividat pa ku sierto remedi.
Malesanan outo inmune hopi biaha ta malesanan króniko.
Pues den e departamentu di imunologia nos ta hasi sierto análisisnan pa nos por konkluí si nos por papia di un malesa outo inmune(p.e Reuma). E análisisnan aki ta hopi balioso pasobra por saka hopi informashon for di nan.
Na promé lugá antikurpanan por duna indikashonnan di presensia di sierto malesanan pero tambe nan por antisipá estado di desaroyo di un malesa. Ku relativamente tiki sanger ta posibel pa detektá e antikurpanan i kontra di kua sèlnan ta dirigí. A base di e resultadonan aki e dòkter o speshalista por determiná kua remedi e por preskribí pa e pashènt. Den sierto kaso e dòkter o speshalista por laga analisá e sanger di e pashènt regularmente pa asina e por ahustá e dosis di e remedinan.
E análisisnan ariba menshoná ta ser hasí dor di un tim spesialisá riba e tereno aki, ku un nivel di preparashon haltu i ku hopi eksperiensha. Asina ta ku nos ta garantisá resultadonan konfiabel i di kalidat haltu pa loke ta trata alergia o malesanan outo inmune. Di e manera aki nos laboratorio nashonal ADC, ta kontribuí en grandi ku e diagnósis di dòkternan o speshalistanan.
-
7. Servisio di Trombosis di ADC
Den e siguiente dos edishonnan nos lo elaborá riba e servisio di trombosis di nos laboratorio nashonal. Komo ku e tópiko aki ta asina amplio nos lo dediká e edishon di e siman aki pa splika kiko ta trombosis i e funshon di e servisio di trombosis di nos laboratorio nashonal.
Den nos kurpa e sistema di kohamentu ( na hulandes stollen) di sanger tei pa stòp sangramentu na momentu ku surgi un herida. Si e sistema di kohamentu aki kuminsá funshoná sin ku tin niun sangramentu, un pròp di sanger lo forma den un ader. E pròp di sanger aki nos ta yama trombosis. E pròp di sanger aki ta opstakulisá e fluho di sanger den e ader parsialmente o kompletamente, di forma ku e sanger lo no por sigui sirkulá den e kurpa. Pues trombosis ta originá dor di kohamentu di sanger na un sierto momentu i na un lugá no deseá. Un trombosis den pulmon ta ser yamá émbolo di pulmon (na hulandes longembolie).
Den kaso ku bo dòkter preskribí remedinan pa kontra kohamentu manera por ehèmpel acenocoumarol (sintrom) o fenprocoumon (marcomar), ta bira importante pa kontrolá e sanger regularmente. Remedinan pa kontra kohamentu ta hasi e sanger delegá.
Na Kòrsou e servisio di trombosis di ADC ta hasi posibel pa por kontrolá e sanger. E dòkter di kas o speshalista ta yena e formulario di inskripshon pa e pashènt por hasi uso di nos servisio di trombosis. Einan nos ta tuma tantu e parti di informashon komo e tratamentu ku remedi na nos enkargo. E dòkter ku a inskribí e pashènt ta keda responsabel pa e indikashon i durashon di medikamentu di e pashènt. E indikadó di anti-kohamentu ku nos ke logra ta diferente pa kada pashènt. E kousanan spesífiko ta determiná e tipo di remedi ku ta ser usa kontra kohamentu. Si resultado di e kontròl ta satisfaktorio e ora ei e efekto di e medikamentu ta optimal.
Den algun kaso lo bai tuma sanger na kas ku e prikmobil di ADC. Esaki ta posibel únikamente riba indikashon médiko.
E personal di nos servisio di trombosis ta konsistí di 3 dòkter ku ta stipulá e dosis di remedi, un kordinadó/ konsehero di dosis di remedi diplomá i dos konsehero di dosis di remedi diplomá. Un kímiko klíniko ta supervisá e análisisnan di laboratorio. Nos servisio di trombosis ta traha huntu ku diferente otro departamentu di ADC kuminsando for di e prekmentu, e transporte, e análisis, e resultadonan te ku e stipulashon di e dosis di remedi.
Ku mehorashon i bon kòntròl di kalidat, nos laboratorio nashonal ta sigui ofresé kontinuidat di kuido di salu i servisio na pashèntnan ku tin nesesidat di tuma remedi kontra kohamentu.
Nos servisio di trombosis kier traha riba e terapia aki dor di duna bon informashon i ta perkurá pa un mihó bista riba durashon di e tratamentu ku ta siguí. Di e manera aki lo por tin ménos komplikashon.
E trahadó ku ta prek e sanger ta e persona di kontakto di e servisio di trombosis di ADC. E kontakto personal ku e pashènt ta masha importante. Di e manera ei nos ta keda na altura di kambionan manera malesa, operashon plania, kambio di remedi i sangramentu di e pashènt. Ku tur esakinan nos ta tene kuenta ora mester duna konseho pa e dosis di remedi. Kambionan por ser hasi via di telefòn o via di un formulario speshal.
Na Antia nunka no a hasi investigashon den e materia aki ainda. Ku e servisio di trombosis aki e kalidat di tratamentu a mehorá drástikamente. Despues ku a establesé e servisio di trombosis e porsentahe di pashènt ku ta kumpli ku normanan internashonal pa tratamentu a subi di 36% pa 68% . Nos ta sigui lucha pe subi aun mas
E servisio di trombosis ta kontrolá e tratamentu di trombosis dor di sanger ku ta wòrdu di prek. E resultadonan ta ser ekspresá den INR (International Normalized Ratio). INR ta norma internashonalmente stipulá pa e tipo di malesa aki. E ta duna e grado di anti-kohamentu di un pashènt.
FNT (Federatie van de Nederlandse Trombosedienst) ta diferensha dos norma diferente, dependiente di e uzo di e remedi pa trombosis: 2.5-3.5 INR i 3.0-4.0 INR . E resultadonan INR por varia. Ora e ta abou pueblo ta bisa ku e sanger ta diki, ora e ta haltu nan ta bisa ku e sanger ta delegá. Esaki por wòrdu influensha dor di faktornan manera defektonan di nasimentu, efekto di otro remedinan, e indikashon pa uso di anti-kohámentu, malesa i alimentashon. Ta p'esei mester keda kontrolá regularmente. Frekuensha di kòntròl por varia pa kada persona. Na prinsipio di e tratamentu mester midi e INR ku mas frekuensha. Esaki ta wòrdu hasi pa por haña a dosis ideal. Ora ku resultado di e INR keda stabil, e servisio di trombosis ta duna un skema di dosis di remedi pa un tèrmino largu. E pashènt ta risibí via di pòst su skema di dosis di remedi i un fecha pa prek di atrobe. Pues e dosis ta diferente pa kada pashènt ku ta akudí serka nos.
Esaki otro servisio úniko ku nos laboratorio nashonal ta ofresé na nos komunidat.
-
8. Trombosis
Den e edishon anterior nos a elaborá riba e malesa trombosis i e servisio di trombosis di nos laboratorio nashonal. E siman aki nos ta sigui duna mas informashon riba e tema aki.
Awe nos ta bai profundisá riba tratamentu di trombosis i su prevenshon dor di usa remedinan kontra trombosis manera acenocoumarol i fenprocoumon.
Un tratamentu kontra kohamentu por kuminsá komo prevenshon, e por baha e chèns pa atkerí e malesa trombosis. Esaki por ta e kaso serka hendenan ku tin un klep di kurason artifisial, hendenan ku a nase ku un o otro defekto, despues di operashon o pashèntnan ku tin un o otro defekto di kurason.
Un otro motibu pa por kuminsá ku un tratamentu kontra di kohamentu ta despues ku un persona haña trombosis. Esaki ta sosodé pa prevení ku e malesa por sigui ekspandé. E remedi ta tene e kohamentu bou di kontròl. E kousanan pakiko trombosis por forma ta ser splika bon den e skema "TRIADE van VIRCHOW". Virchow ta nòmber di un investigador ku a resumí e kousanan di trombosis den tres punto. Esakinan ta kambio den adernan, fluho di sanger abou i kambio den e konstelashon di e sanger.
Si un pashènt ta bini na remarke pa un tratamentu kontra kohamentu ku e remedinan acenocoumarol o fenprocoumon, e spesialista lo inskribí e pashènt na nos servisio di trombosis. E spesialista lo indiká tambe kon delegá e sanger mester ta i kon largu e tratamentu mester dura. Tratamentu di trombosis no ta nesesario mas na momentu ku e chèns pa haña trombosis a minimalisá o a disparsé. Un otro rason pakiko lo mester stòp ku tratamentu di trombosis ta si tin riesgo haltu pa haña sangramentu. Kada dòkter ta keda responsabel pa indiká e durashon di e tratamentu, esei no ta responsabilidat di nos. Tin sierto malesanan ku ta rekerí tratamentu pa bida largu kontra kohamentu. Un tratamentu temporal kontra kohamentu por sosodé despues di por ehèmpel un operashon ortopédiko, un pia ku trombosis o un promé émbolo di pulmon ( na hulandes long embolie). Si akaso tin rísiko hereditario, e dòkter ku ta trata e pashènt lo indiká si ta nesesario sigui ku e tratamentu kontra kohamentu.
Praktiká deporte ta hopi bon pa hendenan ku tin trombosis o ta haña tratamentu di un o otro forma. Mester tene kuidou si ku pushamentu o kaimentu. No ta konsehabel pa praktiká deporte ku por kousa leshon manera por ehèmpel bòkseo o otro deportenan di bringamentu. Ta prohibí pa praktiká e deporte di buseo. Na un profundidat di 5 meter kaba tin chèns ku por surgi sangramentu di orea i wowo. Por snòrkel trankil te un profundidat di alrededor di 3 meter.
Hopi remedi por influensha e efektividat di remedinan kontra kohamentu. Nan por hasi e efektividat mas stèrki o nan por bah'é. E influensha di e remedinan pa anti - kohamentu por varia pa persona. Ta p'esei ta di sumo importansha pa pashèntnan duna informashon tokante di kambio di nan remedinan. Ta bon pa informá tambe si por usa sierto remedinan natural huntu ku e remedinan kontra kohamentu. Ta konosí ku por ehèmpel e zeta natural ku na hulandes nan ta yama johannesolie tin influensha riba e remedinan kontra kohamentu.
Acenocoumarol en fenprocoumon ta baha kohamentu paso nan ta baha e efektividat di vitamina K. Esaki ta aklará pakiko e sensitividat pa anti - kohamenti ta dependé di e kantidat di vitamina K den kuminda. Kome variá ta hopi importante pa tene e efekto di vitamina K riba tratamentu kontra kohamentu bou di kontròl. Tene un dieta speshal no ta nesesario. Un dieta pa baha peso por tin influensha riba e INR di un pashènt. INR ta e norma internashonal ku ta ser uzá pa midi trombosis. P'esei ta konsehabel pa duna e informashon aki tambe na nos servisio di trombosis.
Un pregunta ku hopi biaha ta ser hasi ta tokante uzo di alkohòl durante di un tratamentu. Kiebro di alkohòl ta tuma lugá den igra. Igra ta responsabel pa mas prosesonan den nos kurpa den kual tin tambe produkshon di faktornan kontra kohamentu. Ta p'esei tur kos ku nos igra influenshá na mes momentu ta influenshá tambe kohamentu di sanger. Uzo di alkohòl na midi ta posibel ora e igra ta funshoná bon. Di mas uzo di alkohòl por tin komo konsekuensia, daño na e igra ku por influensha stabilidat di anti- kohamentu.
Influensha di stress ta difísil pa investigá. Den práktika hopi biaha e INR ta subi den un situashon di stress. Ta konosí ku hormonanan di stress por influenshá apsorshon di vitamina K den tripa, esaki lo por tin efekto riba tratamentu kontra kohamentu.
E federashon di servisionan di trombosis hulandes a ser lantá ku e meta pa desaroyá i kontrolá e kalidat di e tratamentu di anti kohamentu. Ku hopi orguyo nos ta informábo ku nan a bishita e servisio di trombosis di ADC i nos ta kumpli ku tur e puntonan di kalidat. Asina ta ku for di yüni 2006 nos a ser aseptá komo miembro di e entidat aki.
-
9. Mikrobiologia
Den nos edishon di e siman aki nos ta bai elaborá riba e departamentu di Mikrobiología. Na e departamentu aki ta investigá presensia di mikro- organismonan, manera bakteria, "schimmel", yis , víro i parásito, den material humano. Aki ta papia di por ehèmpel urina, sanger, sushi, pus i diferente vògt di kurpa. E departamentu aki tin diferente ophetivo.
Na promé lugá e departamentu aki ta realisá investigashon mikrobiológiko pa instanshanan di salubridat públiko, dòkternan di kas i speshalistanan. Esaki ta nifiká ku nos ta diagnostiká e mikro-organismo ku por ta esun ku ta okashoná un malesa.
Hopi biaha e médiko mikro-biólogo ta konsehá riba diagnósis i tratamentu ku antibiótika di un pashènt. Mester enfatisá ku sigur pa e parti médiko mester tin un médiko mikro-biólogo den servisio. E persona aki tambe ta responsabel pa duna guia na maneho di antibiótika na hòspital i na instanshanan di salubridat públiko.
Un punto hopi importante pa nos salubridat públiko ta prevenshon di infekshon i higiena. Nos ta un sentro di investigashon riba e área di prevenshon di infekshon pa e pashènt individual i salubridat públiko en general, tantu na Kòrsou komo na Antia en general. Ademas nos ta inisiá i implementá investigashonnan sientífiko.
Banda di tur e puntonan médiko aki nos laboratorio nashonal-ADC manera nos a duna di konosé anteriormente ta hasi investigashonnan mikrobiológiko riba awa i komestibel.
E departamentu di mikrobiología ta primeramente un sentro diagnóstiko ku tin konosementu riba e área di malesanan infeksioso.
E departamentu ta unu hopi importante pa salú públiko. Nos ta aportá na nos salubridat dor di suministrá e servisio di salubridat públiko ku informashonnan ku por ehèmpel por buta nos salubridat públiko na peliger i otro malesanan ku ta eksistí aki na Kòrsou. Aki na nos laboratorio nashonal-ADC tambe por atkerí tur sifranan di tur tipo di malesa aki na Kòrsou.
Pa nos laboratorio nashonal-ADC ta hopi importante tin un bon koperashon ku e instanshanan di salubridat públiko, dòkternan di kas, speshalistanan i hòspital.
Nos ta aspirá di ta un sentro di konosementu i laboratorio di referensha pa e region di Karibe.
E departamentu aki ta dividí den diferente parti. Esakinan ta mikrobiología general, tuberkulósis, schimmel i yist, parasitologia, serologia, biologia molekular, awa i komestibel.
Den e siguiente edishonnan nos lo elaborá mas riba kada un di e áreanan aki di e departamentu di mikrobiología.
Nos ta enfatisá ku e departamentu mikrobiología di nos laboratorio nashonal-ADC ta e úniko na Antia. Nos profeshonalnan di e departamentu di mikrobiología ta traha efisiente i duru pa produsí resultadonan di kalidat haltu pa nos komunidat.
-
10. Mikrobiologia general
Manera nos a splika anteriormente Mikrobiologia ta un parti di e materia biologia. Aki ta investiga presensia di mikro ¨C organismonan, manera bakteria, "schimmel", yis, v¨irus i parasit.
Microbiologia m¨¦diko ta investig¨¢ mikro ¨C organismonan ku ta okashon¨¢ malesa serka hende i bestia. Bakteria ta asina chikitu ku mester usa un mikroskop pa wak nan, esei ta posibel dor di duna nan un kolo. Ku uso di un mikroskop por distingu¨ª diferente karakter¨ªstika di bakteria.
Un karakter¨ªstika hopi usa ta e forma di e bakteria. Tin bakteria rond¨® ku na hulandes ta ser yama "kokken". Un otro forma ta e bakteria ku forma di baston (largu). Tambe tin esnan ku forma di kima ku ta ser yama vibrio. Por ¨ultimo tin bakteria ku forma di spiral. Na hulandes nan ta bisa "spirocheten".
Un otro karakterístika ku por wak bou di un mikroskop ta si bakteria ta forma grupo di dos, den tr¨°shi o forma kadena. ( wak potretnan)
E grandura di bakteria tambe por ser evaluá ku un mikroskop. Hopi biaha e ta varia entre 0.5 ¨C 1 ¦Ìm (1 mion biaha mas chikí ku 1 meter).
Pa por identifik¨¢ bakteria, primeramente e mester w¨°rdu kultiv¨¢ riba un medio ku ta konten¨¦ e nutrishon nan nesesario pa nan kresementu.
Ta laga e bakteria krese un dia riba e medio aki i siguiente dia bo por mira diferente pida rond¨®. Esakinan ta hopi bakteria ku a krese banda i riba otro ku bo por wak ku wowo. Na hulandes nan ta yam¡¯¨¦ ¡°kolonie¡±. E ¡°kolonie¡± aki hopi biaha tin un grandura limit¨¢ i su aparensha por w¨°rdu karakteris¨¢ pa sierto bakteria. E im¨¢gen mikroskopiko di e bakteria, e manera ku e ta krese riba e medionan i sierto an¨¢lisisnan biok¨ªmiko ta kondus¨ª na e identifikashon di e bakteria.
Ora un hende o bestia kaba di nase e ta desped¨ª di e ambiente steril di e matris o webu, e ta bini den kontakto ku diferente bakteria por medio di e mama, otro personanan i di e medio ambiente. Den e prom¨¦ siman di bida e bakteria nan ta kambia i e resien nasi ta opten¨¦ su mes populashon di bakteria. Pues mester enfatis¨¢ un biaha mas ku tur ser humano tin su mes populashon di bakteria.
E gran mayoria di bakteria nan aki no ta okashoná malesa pa kual motibu tambe nan ta ser yama oportunista. Esaki ta nifiká ku na momentu ku e defensa di e kurpa humano kai afó nan por okashoná un infekshon.
Un infekshon asina na hulandes ta ser yama "endogeen". Esaki ta nifiká ku e fuente di e infekshon ta bini di e kurpa mes. Tambe tin e infekshonnan ku fuente eksterno; na hulandes "exogeen".
E fuentenan eksterno por ta infekshon di hende pa hende, di opheto pa hende, di bestia pa hende i por medio di aire.
E kondishon di e pashent ta e faktor mas importante ku ta determiná e proseso di sanashon. Ta p'esei un pashent ku no wòrdu trata o wòrdu trata ku un antibiotika no adekuá tog hopi biaha e kurpa ta rekuperá. Mas malu e kondishon di un hende ta mas lih¨¦ un bakteria ta ekspon¨¦ su karakter¨ªstikanan patogeniko i e infekshon ta manifest¨¢ su mes. Na momentu ku e d¨°kter disid¨ª di trata e pash¨¨nt ku antibi¨®tika, e tin di hasi un eskoho den un surtido grandi di antibi¨®tika. E eskoho aki ta depend¨¦ di e sensibilidat di e bakteria en kuestion. Den esaki e laboratorio di mikrobiologia ta hunga un r¨°l importante. Na nos laboratorio nashonal nos ta risib¨ª tur tipo di material di pash¨¨nt i nos an¨¢lisis riba e materialnan aki ta enser¨¢ identifik¨¢ e bakteria ku ta okashon¨¢ e infekshon i t¨¨st e sensibilidat di e bakteria aki pa ku diferente antibi¨®tika.
Ta importante pa nos analistanan i pa e d¨°kter pa nan tin konosementu di e bakteria nan ku por kousa infekshon na un lokalidat spes¨ªfiko i tambe konosementu di e s¨ªntomanan. Loke pa e d¨°kter tambe ta di suma importansia ta konosementu di e patronchi di sensibilidat di e supuesto bakteria ku a kousa e infekshon. Di e manera aki e lo por duna un tratamentu di antibi¨®tika adelant¨¢ en espera di e resultado di laboratorio.
Pues e departamentu di mikrobiologia di nos laboratorio nashonal lo duna un resultado ku ta konten¨¦ n¨°mber di e supuesto bakteria i su patronchi di sensibilidat. Ku e resultado aki e d¨°kter lo por kontrol¨¢ si e a duna un antibi¨®tika adeku¨¢ o si e tin ku kambi¡¯¨¦ pa unu mas efektivo.
Un biaha mas nos a elabor¨¢ riba nos departamento di mikrobiologa. Nos laboratorio nashonal ta ofres¨¦ un servisio kompleto riba mikrobiologia. Diariamente tin profeshonalnan ta traha pa garantis¨¢ nos pueblo resultadonan di kalidat hopi haltu.
-
11. Serologia
Den e edishon di awe nos ta sigui duna nos komunidat informashon tokante e departamentu di mikrobiologia di nos laboratorio nashonal. Awe nos ta bai amplia riba e sekshon di serologia.
Serologia ta un otro manera pa diagnostiká mikro-organismo. Ora bo wòrdu infektá dor di un mikro - organismo bo kurpa ta reakshoná dor di produsí diferente tipo di anti kurpa kontra sierto parti pafó di e mikro-organismo. E partinan aki nos ta yama antigeno. Di e forma aki e kurpa ta deshasí di un mikro-organismo. E antigeno ta inisiá e reakshon di e kurpa humano pa traha anti kurpa.
Den e sekshon di serologia, nos ta hasi uso di e karakterístikanan aki pa analisá presensia di anti kurpa den sanger o antigeno den sushi. Pues den serologia bo no ta bai en buska di e mikro-organismo mes sino e anti kurpanan o antigenonan den e diferente líkidonan di e kurpa. E anti kurpanan aki ta proteina ku ta sirkulá den e kurpa i pega na un manera hopi spesífiko ku e antigeno ku a stimulá su produkshon.
Tin anti kurpanan ku ta wòrdu forma den e fase agudo di e infekshon y por wòrdu detektá tempran durante e malesa (anti kurpa manera IgM). Hopi biaha nan ta desaparesé despues di un temporada kòrtiku. Otronan ta aparesé mas despues, i tin biaha por keda pa semper den sanger (anti kurpa manera IgG). Hasiendo uso di e interakshon entre anti kurpanan i antigenonan , nos por bisa si e pashènt tin un infekshon resien o ku e tabata tin e malesa den pasado.
Na e sekshon di serologia tambe por midi por ehèmpel si un vakunashon tin un bon resultado. Esei por ser analisá dor ku e kurpa mester reakshoná riba e vakuna i mester kuminsá produsí anti kurpa.
Dependiendo di e tipo di mikro -organismo o enfermedat en partikular, nos por analisá kualkier tipo di líkido di kurpa pa detektá e presensia di un mikro - organismo en partikular.
E sekshon di serologia di nos laboratorio nashonal -ADC ta detektá malesanan di mucha. Malesanan di mucha manera por ehèmpel kenkus (na hulandes kinkhoest), sarampi , kachete i sende paga. Bo no ta haña e malesanan aki hopi, dor ku awendia muchanan ta wòrdu vakuná. Sinembargo, no ta tur hende ta reakshoná di mes un manera riba un vakunashon. Por lo tantu mester kontrolá algun di e muchanan pa wak si e vakuna tabata efektivo.
Malesanan kongenital tambe por wòrdu analisá aki na nos laboratorio nashonal. Malesanan kongenital ta wòrdu transmití dor di kousantenan infeksioso di mama pa yu dor di plasenta. E yu por nase por ehèmpel siegu, surdu o mentalmente retardá. Importante ta pa durante embaraso médikonan laga check si e mama tin anti kurpanan kontra malesanan pa evitá ku e yu por wòrdu infektá.
E malesanan ku un médiko ta pidi pa analisá ta entre otro e malesa ku ta wòrdu transmití dor di pushi infektá na hulandes "Toxoplasmose", e malesa ku e vírus rubella ta okashoná na hulandes "rode honde"(e por hasi daño na e fruta durante e promé tres luna di embaraso), malesa ku ta ser okashoná dor di un vírus cytomegalo ( e vírus aki por kousa diferente síntoma), hepatítis B , sífilis i AIDS (HIV).
Na e sekshon aki tambe por analisá malesanan ku ta ser transmití seksualmente. Por ehèmpel malesanan manera sífilis, hepatítis B i hèrpes simplex
Algun di e análisisnan ku ta wòrdu hasi den sushi ta por ehèmpel Rota vírus ku ta kousa diarea pisa serka mucha bou di 2 aña i e bakteria helicobacter pylori ku ta biba den stoma y ku por kousa doló di stoma.
Por último tin e malesanan ku ta ser transmití dor di muskita. Un di e malesanan aki ta dengue. E análisis di dengue ta di sumo importansha pa nos komunidat. Nos laboratorio nashonal -ADC tin e deber pa informá instanshanan konserní tokante petishonnan ku nos risibí plùs e resultadonan. Esaki den kuadro pa salbaguardiá salu públiko di nos komunidat.
Esaki ta parti di e hopi análisisnan ku ta wòrdu hasi na e sekshon di serologia di nos laboratorio nashonal.
Di e manera aki nos laboratorio nashonal -ADC riba e tereno di serologia ta brinda un servisio di kalidat haltu ku ta ser hasi dor di profeshonalnan kapas.
Pues e sekshon di serologia di nos laboratorio nashonal ta hasi análisisnan hopi importante pa loke ta trata nos salu públiko.
-
12. Tuberkulósis
E siman aki nos ta sigui duna e departamentu di mikrobiologia hopi atenshon. Pa loke ta trata salú públiko e tin un ròl di sumo importansia ku mester tene kuenta kuné.
Den e edishon aki nos ta bai elaborá riba e análisis di tuberkulósis.
Tuberkulósis ta un malesa infeksioso alarmante, e ta responsabel pa mas morto ku otro malesa infeksioso. For di tempu ku AIDS (HIV) a wòrdu diskubrí e malesa tuberkulósis a lanta kabes spesial na pais manera Afrika debí na e poko informashon i mal nutrishon. Esaki tin komo konsekuensia ku mayoria hendenan ku ta sufri di tuberkulósis ta fayesé. Otro paisnan ku entre otro ta konosí ku e malesa di tuberkulósis ta India, Haiti i China.
Dor ku e síntomanan di tuberkulósis por wòrdu fásilmente konfundí ku otro malesa di respirashon ta difísil pa e wòrdu diagnostiká.
Síntomanan di tuberkulósis ta tosa pisa in espesial den oranan mainta i e sleim por kontené sanger. Otro síntomanan di tuberkulósis ta doló den pechu, soda anochi, pèrdè rosea, pèrdè apetit i baha di peso.
E bakteria ku ta kousa tuberkulósis yama Mycobacteria tuberkulósis. E parti di kurpa ku e bakteria ta ataka promé hopi biaha ta e pulmonnan. Sinembargo otro parti di kurpa por wòrdu infektá una bes ku e bakteria drenta den bo sanger. Si un persona wòrdu afektá ku e bakteria no ta nifiká ku e lo desaroyá tuberkulósis. E malesa ta pasa di hende pa hende dor di tosa, nister, hari o papia.
E ta konta mas bien pa hendenan ku ta mas serka di e persona ku tuberkulósis pa un tempu largu por ehèmpel famia, kolega di trabou, enfermeronan i na skol.
No ta tur hende ku ta ser afektá dor di e bakteria ta desaroyá tuberkulósis mesora. E por dura años promé ku desaroyá tuberkulósis. Esaki ta dependé di kada persona su sistema di defensa. Si e persona su sistema di defensa ta funshoná bon e no ta desaroyá tuberkulósis. Na momentu ku e sistema di defensa di e kurpa no ta funshoná optimal pa medio di malesa manera AIDS (HIV), diabétis, mal uso di alkohòl o uso di droga e bakteria ku tabata den su fase latente ta lanta kabes i e persona por bira malu.
Pa sa si e persona ta infektá ku e bakteria lo mester hasi análisisnan manera Mantoux tèst. Mantoux tèst ta enserá ku ta spùit un kantidat di e bakteria morto bou di kueru di man i despues di 3 dia mester kontrolá si e kurpa a reakshoná. Si tin reakshon ta aparesé lokal un hincha kòrá na e sitio. Pa klasifiká e reakshon lo mester midi e grandura di e hincha. E persona aki mester saka potrèt di pechu i hiba sleim di mainta 3 dia sigui pa nos laboratorio nashonal.
Aki na nos laboratorio nashonal ta trata e sleim pa por traha un preparato i kultivá e bakteria riba un medio ku ta kontené nutrishon nesesario pa su kresementu.
E preparato ta un pida glas ku e material ta di smer riba dje i finalmente ta duné kolo pa por mira e bakteria mihó bou di un mikroskop. Si konstatá ku e sleim ta kontené e asina yama na hulandes "tuberkelbacil" ta tuma kontakto telefóniko ku e spesialista. Si e pashènt ta interná den hospital ta bèl e departamentu kaminda e pashènt ta drumi i e pashènt ta wòrdu isolá mesora. Ta manda e resultado pa e spesialista, hospital i GGD (Geneeskundige & Gezondheidsdienst, Servisio di Salubridat Publiko). Debí ku e bakteria aki ta krese lento ta manda un parti di e sleim pa e departamentu di biologia molekular ku por duna resultado dentro di 48 ora. Di e manera aki e spesialista por haña un mihó indikashon pa trata e pashènt mas efektivo. Pa monitor e tratamentu e spesialista ta sigui manda sleim laboratorio te dia ku resultado di e preparato bira negativo. E pashènt ta kontinuá ku su tratamentu pa mas o ménos 9 luna pa 1 aña. Nos laboratorio nashonal ta sigui traha riba e kultivonan i ta manda kultivo na RIVM (Rijkinstituut voor volksgezondheid en Milieu) Hulanda pa tèst e sensibilidat di e bakteria aki riba diferente antibiótika i pa e klasifikashon di e tipo di mycobacteria tuberculosis. E tèstnan aki ta hopi importante pa e spesialista.
E resultado di tèst di sensibilidat ta masha importante pasobra e spesialista ta kuminsá trata e pashènt ku antibiótika wardando e resultado aki. Mayoria biaha e pashènt su kurpa ta respondé bon riba e tratamentu, pero tambe por tin kaso ku e bakteria ta resistente pa e antibiótika. Den un kaso asina e pashènt ketu bai ta kontagioso pa otro hende.
E spesialista e ora ei ta usa e resultado di e tèst di sensibilidat pa kambia e kombinashon di e antibiótika anterior.
Tuberkulósis ku a desaroyá un resistensha kontra mayoria antibiótika ta mas peligroso pasombra e ta bira difísil pa trata. E tipo di resistensha aki por wòrdu desaroyá debí ku entre otro e pashènt no ta terminá su terapia. Durante di e terapia e pashènt mester keda kontrolá serka su spesialista.
E klasifikashon di e tipo di mycobakteria tuberculosis tambe ta importante pa epidemiologia. Si por ehèmpel e departamentu di epidemiologia ke sa si e pashèntnan ku tuberkulósis a wòrdu infektá dor di mesun fuente, e por hasi uso di e resultado di klasifikashon.
E averahe di tuberkulósis na Kòrsou ta alrededor di 8 kaso pa aña. Nos Laboratorio Nashonal ta e úniko na Antia ku ta ekipá pa hasi análisis riba tuberkulósis.
-
13. Kiko por kousa diarea
Den e edishon di e siman aki nos lo trata un tópiko interesante atrobe. Nos ta bai elaborá riba diarea.
Diarea o habrimentu di barika prinsipalmente ta sushi fini i hopi awa ku ta sòru pa un afan pa bai tualèt ku urgensia. Diarea hopi biaha ta bai akompañá pa doló di barika o kram. Dor di pèrdè un gran kantidat di vògt i alimento e kurpa ta sinti slap i suak.
Diarea por tin diferente kousa manera entre otro a konsekuensia di un infekshon viral, un infekshon ku bakteria, un infekshon di parasit, mal higiena di alimento o infekshon di tripa.
Den e edishon aki nos ta bai enfatisá riba e bakteria nan ku por kousa diarea. Esaki por sosodé dor di un infekshon ku e bakteria mes, konsumí kuminda daña o dor di mal higiena di alimento.
E bakteria nan aki nos por yama tambe patogenonan di tripa. Patogeno ta nifiká ku e por kousa infekshon den tripa. Algun di patogenonan aki ta Salmonella , Shigella, Campylobacter.
Apesar di tur e faktornan ku ta protehá nos di haña un infekshon, tòg nos ta ser infektá dor di kome kuminda ku ta kontaminá. Por ehèmpel kome karni ku no ta bon prepará o ku no ta bon keintá.
Un stoma ku ta funshoná sin problema, ta forma ásido. Nos ta indiká esaki ku e unidat (eenheid)"pH" (zuurgraad). Tin biaha ora nos respu, nos ta sinti un smak zür ku ta kima. Esei ta e ásido ku nos stoma ta produsí. Por bisa ke e pH den nos stoma ta hopi abou (4). Ora nos kome mayoria mikro organismo(99.9%) ta ser eliminá dentro di mei ora dor di e ásido aki. Serka hende ku no ta produsí masha ásido e proseso di likidashon di e mikro organismonan ta mas largu por ehèmpel serka hende ku a pèrdè parti di nan stoma. E konsekuensha di e produkshon di e ásido aki ta ku un persona mester ingerí masha hopi di e patogeno aki pa e haña malu di barika.
E informashon klíniko ta sakamentu (no nesesariamente), diarea, tin bia ku sanger o ku sleim , kram i keintura (no tur ora).
Na nos laboratorio nashonal tur petishon di sushi ku drenta generalmente ta ser analisá riba e siguiente bakteria nan Salmonella , Shigella i Campylobacter. A base di síntomanan di e pashènt e dòkter di kas o speshalista por hasi un petishon pa analisá e sushi riba otro patogenonan tambe.
E sushi mester ser analisá mas lihé posibel sino nos ta kuri e riesgo ku e patogeno (si e ta presente den sushi) ta muri. Si no por tèst mesora mester warda e sushi den un medio ku ta kontené nutrishon pa konserva e mikro organismonan. E medio ta ser warda den eiskast. Den nos laboratorio nashonal nos ta usa medionan kultivo ku ta masha selektivo.
E análisis di sushi na nos laboratorio nashonal ta dura entre 2-4 dia. Si tin un bakteria sospechoso ta krese riba e medionan kultivo, e bakteria ta ser analisá individualmente riba diferente karakterístika biokímiko promé ku saka e resultado final.
Tin sierto bakteria ku ta produsí venenu ku tambe por okashoná malu di barika. Esaki hopi biaha ta sosodé ora kuminda keda para hopi pafó di eiskast.
E tempu entre kual e patogeno drenta e kurpa i e tempu pa e malesa manifestá su mes, nos ta yama tempu di inkubashon. Pa mayoria patogenonan esei ta entre 24 - 72 ora.
Pa evitá tur e tipo di doló di kabes nan aki mester wak bon kiko ta kome.
Galiña ta portador di Campylobacter (un patogeno), karni di baka hopi bes tin Salmonella riba dje. E tipo di karninan aki mester wòrdu kushina bon promé ku kome. Ora di barbekiú e karninan aki nan mester ta bon hasa . Nada di sanger ora bo hap den dje. No usa kuchú ku a kaba di kòrta karni kuné pa bai drecha pida pan. Aros (brua)mester kome mesora si sobra pa warda, frié mas lihé posibel. Den un wea haltu e parti mei mei ta fria mas slou, anto ta einan e peliger ta sinta. Den un kaso asina e bakteria Bacillus cereus, ku tambe por kousa malu di barika, ta forma un kaska masha duru mes ora e ta den ambiente malu. Por ehèmpel ora e temperatura ta haltu e kaska ta protehá e bakteria. Ora e temperatura baha na un ambiente favorabel e ta sali fo'i su kaska i daña e aros (brua).Ta p'esei ta bon pa basha e aros aki den kos plat pe fria mas lihé posibel.
Mester enfatisá ku aki na nos laboratorio nashonal por analisá e sushi i tambe e kuminda.
E departamentu di mikrobiologia di nos laboratorio nashonal ku e análisisnan aki ta hunga un ròl prominente den nos salu públiko.
-
14. Parasitologia
Den e edishon aki nos ta sigui amplia riba e unidat nan den e departamentu di mikrobiologia di nos laboratorio nashonal. E siman aki nos ta bai elaborá riba e tereno di parasitologia.
Salú di hende konstantemente ta wòrdu menasá dor di diferente mikro organismo. Un di e mikro organismo nan aki ta un parasit.
Un parasit ta un mikro organismo ku mester di un otro organismo bibu, ku e ta usa komo anfitrion, pa realisá desaroyo di su siklo di bida. E ta biba temporal o permanente riba o den su anfitrion i e ta derivá nutrishon for di su anfitrion.
Parasitologia ta un siensia ku ta investigá infekshon di parasit ku ta originá for di animal. E parasit nan aki ta okashoná malesa serka e ser humano o serka e animalnan.
Mayoria parasit ta aparesé den e kanal di stoma i tripa. Por ehèmpel bichi di sinta i amoebe . Otro parasitnan ta aparesé den sanger, den vagina o uretra.
Tin 3 tipo di parasit ku ta usa e ser humano komo anfitrion. E promé tipo ta organismonan konsistí di un sel. Nan ta asina chikí ku mester wak nan ku mikroskop. Un ehèmpel ta amoeben o e parasit ku ta okashoná malaria. Tambe por haña infekshon ku diferente tipo di bichi. Por último tin e siguiente parasit nan manera pieu i e asina yama na hulandes mijten.
Ora un pashènt tin su kehonan manera entre otro kram den barika, diarea, no tin gana di kome o doló di kabes, e pashènt tin di bai su dòkter di kas. E dòkter ta analisá e síntomanan i disidí kua análisis mester wòrdu hasi. A base di e petishon di e dòkter di kas nos ta bai analisá e material. Esaki mayoria biaha ta sushi.
Na nos laboratorio nashonal e pashènt ta risibí pochi spesial pa e por hinka su sushi aden. E analista ta duna informashon amplio kon ta tuma e material i hinka nan den e pochi.
Tin un tèst ku e pashènt mes tin ku hasi na kas. Esaki te asina yama tape tèst. Ku e tèst aki nos ta bai wak si e pashènt tin e bichi ku den boka di pueblo ta ser yama wangi. Esaki ta un bichi blanku chikitu ku ta biba den bo tripa ku ta sali pa pone su webunan na e boka di bo ano. Ora bo pega e tape na bo ano e webu nan ta keda di plak riba e tape. Despues di a hasi e esaki tres dia largu ta trese e preparato nan bek ADC. Aki na nos laboratorio nashonal e analista profeshonal ta bai wak bou di mikroskop si e pashènt tin e parasit aki. Den mundu di parasitologia nos ta yama e bichi blanku aki Enterobius vermicularis. E parasit aki ta duna hopi grawatashi na boka di ano.
Pa loke ta trata e pochi nan di sushi ora e pashènt trese esakinan bek laboratorio e analista ta bai wak bou di mikroskop si e tin parasit den dje. Nos por wak parasit manera entre otro giardia lamblia, ascaris lumbricoides o diferente tipo di entamoebe.
Promé ku evaluá e preparato bou di mikroskop e analista ta hasi sierto preparashon ku e sushi. E sushi ta bini den un líkido preservativo di manera ku si e pashènt tin un parasit esaki ta keda den forma original.
Nos por risibí tambe sanger di pashènt ku por ehèmpel a bai di vakashon den e selva di entre otro Sürnam, Venezuela, Brasil o Afrika . Si e persona aki bini bek for di su vakashon i si e no a tuma profilakto, (remedi pa protehábo kontra por ehèmpel Malaria) e por kore riesgo di bira malu si e wòrdu pika dor di e sangura ku ta ser yama Anopheles mosquito. Den un kaso asina e persona por kuminsá haña síntomanan manera entre otro kayente di kurpa(ku por empeorá ), doló di kabes i sakamentu. Hopi biaha e síntomanan aki por manifestá den 8 dia. Ta bon pa enfatisá ku e sangura aki no por biba den e region aki. Serka nos ta hasi hopi kalor i tin muchu sekura.
Den kasonan asina riba petishon di dòkter nos ta analisá e sanger bou di mikroskop pa detektá presensia di e parasit Malaria. Den nos region tin 3 tipo di malaria. Esaki nan ta Plasmodium falciparum, plasmodium vivax i Plasmodium malariae. Pa determiná e tipo di malaria mas mihó i pa tin un mihó pista riba e tipo di parasit ta hopi importante pa e pashènt i dòkter di kas duna nos mas tantu informashon posibel. Por ehèmpel na unda e pashènt a bai di vakashon, e frekuensia di e punto mas haltu di e keintura, kada kuantu ora e ta subi i tambe e dia ku a kuminsá sinti e síntomanan.
Riba e unidat aki tambe por risibí urina, material di uretra o vagina. Den urina nos por wak si e pashènt por tin por ehèmpel e parasit Trichomonas vaginales. E parasit aki por wòrdu transmití via relashon seksual. E síntomanan ku e parasit aki por duna ta kimamentu ora di urina i grawatashi.
Ku e informashon aki nos laboratorio nashonal ta duna un bista kiko ta ser hasi riba e unidat di Parasitologia.
-
16. Kontròl di Piská
Den nos edishon nan anterior nos a duna informashon amplio di e departamentu di Mikrobiologia di nos laboratorio nashonal. E siman aki nos ta toka e tema di Peska. Den nos laboratorio nashonal tin e sekshon ku ta analisá piská i otro produktonan di piská, "visharmonisatie".
E meta di e proyekto aki ta pa kontrolá piská i produktonan di peska destiná pa uzo lokal i eksportashon. Nos ta kontrolá si nan ta kumpli ku e normanan internashonal di kalidat.
Na promé lugá ta hasi análisisnan pa kontrolá kon fresku e produktonan ta. Via un kombinashon di faktor e piská lo ser repartí den sierto grupo di grado di freskura di e piska. Despues di e análisisnan aki lo sigui otro tèst nan. Esaki nan por ta por ehèmpel analisá ciguatera (shuatamentu), histamina i analisá e grado di pestisida i metal.
Seguidamente nos ta bai elaborá mas profundo riba e variedat di tèstnan ku mester hasi ku e piská. Pa nos por stipulá e sifra di freskura mester hasi esaki ku yudansa di un formulario di evaluashon. E formulario aki ta repartí den sekshon na grado di freskura a, b i c. Dor di hole, fula i analisá e kambio di koló i órganonan di e piská bo por evalu'é na e grado ku e ta pertenesé.
Meskos por stipulá e freskura di e piská ku e tèst asina yamá "Fish Freshness Meter". E meter aki ta wòrdu pone dirèkt riba kurpa di e piska i ta duna un balor kual ta e midí di freskura di e piská.
Na momento ku nos kier bai hasi tèst pa sa kon bieu e piska ta aunke ku esaki a wòrdu wardá adekuadamente nos ta bai hasi e tèst ku ta stipulá e pH di e karni di e piská. Segun e piska ta bira bieu, aunke ward'é bon, ta tuma lugá tantu deterioro bakterial i enzimatiko di proteina. E produkto ku ta ser forma a konsekuensha di e deterioro aki ta "amine".
E "aminen" nan aki ta responsabel pa e pH ta subi te riba 7 .
Stipulashon di e liheresa di e stikstòf básiko tambe ta un manera pa kontrolá e freskura di e piská. Ku e tèst aki ta kita un pida di e karni di piská i herebé esaki. Ta agregá "aminen" na e fase di gas i ku e stom ku ta wòrdu forma esaki ta kondensá. E kondèns huntu ku e "aminen" ku a disolvé den dje ta wòrdu kaptá i titrá ku zür i kontá. Asina ta haña un idea e kantidat di stikstof ku ta wòrdu forma. E tèst aki ta un kontròl tambe riba e "sensorische test".
E wowo di e piska tambe ta wòrdu kontrolá. Segun e piska ta bira bieu, e kolo di wowo ta kambia bira shinishi kla pa ultimadamente bira shinishi skur.
Ta e intenshon pa analisá tur tipo di piska promé ku esaki wòrdu bendí na e konsumidó. Na promé instante a kuminsá kontrolá piska di e piskadónan lokal i e piska di e barkunan venesolano.
Den futuro un kòntròl mas intensivo lo bai tuma lugá debí ku lo sigui un evaluashon di e trabou di kontròl e siguiente aña. Tantu e piskadó komo e konsumidó lo bai risibí mas informashon den futuro.
Por último Nos Laboratorio Nashonal kier a duna algun teps.
1. Piská fresku ta piská ku a ser wardá riba eis mesora despues di a wòrdu kohe. Pagatinu ora bo ta kumpra piska si esaki tabata riba eis pòni, den un bòks será òf den un vrizer wardá.
2. Primi ku bo dede riba e liña na banda di e piska i fula wak kon firme e tehido di spir ta. Si bo ripara ku despues di 15 sekònde ainda e parti kaminda bo a drùk ta paden, e ora ei bo por konkluí ku e piska no ta fresku.
3. Hole e piska. Si bo ta sinti un holó no muchu fresku ta indikashon ku e piska ei ta dañá.
E trabounan riba e departamentu aki ta wòrdu hasi na un nivel i kalidat haltu dor di profeshonal ku a haña training speshal. Pa e hechonan aki pa nos laboratorio nashonal ADC tabata determinante pa outoridatnan oropeo disidí pa pone Antia riba e lista di paisnan ku ta bini na remarke pa haña un pèrmit pa eksportashon di piska i produktonan di piska.